Rijke teksten, actieve werkvormen: 'Het zusje van' in jóuw vak

Lang, lang geleden

Toen ik in 2011 voor de Bibliotheek Schiedam begon te werken, zag ik voor het eerst de harde realiteit van taalachterstanden. Het resultaat? Enorme persoonlijke, juridische en financiële problemen, terwijl de meesten van hen nog niet eens meerderjarig waren.

De route naar deze problemen verschilde, maar de verleidingen waren duidelijk herkenbaar. Denk aan wurgende telefoonabonnementen, een blind vertrouwen in dubieuze multi-level marketingsystemen (MLM's) of leerlingen die als geldezel hun bankpas uitleenden.

De gemeenschappelijke deler was altijd een diepgewortelde weerstand tegen lezen. Eigenlijk tegen alles wat met de Nederlandse standaardtaal te maken had.

Veel van deze leerlingen groeiden op in taalarme gezinnen waar weinig taalprikkels waren. Er werd zelden voorgelezen en echt diepgaande gesprekken werden er nauwelijks gevoerd.

Op school was het vak Nederlands ook niet bepaald een feestje of een snelle route naar succes. Door een gefragmenteerd aanbod was elke vorm van plezier er vakkundig uitgeslagen.

Het nut van grammatica, woordjes en teksten voor hun latere leven was ook compleet onduidelijk. Taal voelde vooral als een verplicht nummer, ver weg van hun eigen realiteit.

In die periode had ik de luxe dat ik fulltime op het Lentiz LIFE College werkte, midden in een team van jongerenwerkers. Dankzij hen zag ik de maatschappelijke impact van ontoereikende taalvaardigheden pas echt van dichtbij.

Omdat ik al mijn uren in één school kon steken, kon ik snel schakelen met de jongerenwerkers in mijn team en het docententeam. Het lukte daardoor om — met vallen en opstaan — echt aan te sluiten bij de behoeften van de leerlingen.

In die jaren heb ik drie cruciale lessen geleerd die nu nog steeds de basis vormen van mijn werk:

• Sluit aan bij de belevingswereld
  Laat in het begin los wat jij zelf interessant vindt. Hou je niet van thrillers of horror? Jammer dan, want dat zijn precies de genres waarmee je ongeoefende lezers wél in beweging krijgt.

• Sluit aan bij het niveau (!)
  Praat je te ingewikkeld of is je opdracht onduidelijk, dan zie je de lichtjes in de ogen doven. Blijf je te lang boven hun niveau zitten, dan riskeer je een heuse klasopstand.

• Houd het luchtig en leuk
  Natuurlijk hoeft onderwijs niet altijd ‘leuk’ te zijn, maar het hoeft ook zeker niet altijd betekenisloos, geestdodend of uitermate vervelend te zijn. Zeker in het begin zijn positieve ervaringen allesbepalend.

Fast forward naar 2026

De (taal)crisis lijkt compleet. Lijkt zelfs groter dan in 2011. De leesprestaties van 15-jarige jongeren hebben sinds 2015 een aanhoudende en zorgwekkende daling ingezet en ondertussen is 1 op de 3 15-jarigen niet meer in staat om een tekst te begrijpen.

De Inspectie van het Onderwijs concludeert in De Staat van het Onderwijs 2026 dat de onderwijskwaliteit zwaar onder druk staat. Dit komt door het lerarentekort, de kwaliteit van leraren en de hoge werkdruk. Volgens Inge de Wolf ligt de oorzaak echter vooral bij de verminderde kwaliteit van schoolbesturen.

Hiernaast winnen schermen het van analoge media en verdwijnt lezen steeds meer uit het leven van een grote groep jongeren. Er is inmiddels zelfs een generatie ouders die zelf nauwelijks leest, waardoor de achterstanden bij de instroom in het onderwijs alleen maar groter worden.

Slecht kunnen lezen
heeft niet alleen gevolgen voor samenleving en de economie. In de eerste plaats raakt het het individu. Mensen die laaggeletterd zijn, zijn statistisch gezien minder gelukkig, minder rijk en leven zelfs minder lang.

Ze missen of begrijpen cruciale informatie niet en kunnen nepnieuws slecht beoordelen. Hierdoor zijn zij een makkelijke prooi voor (internet)criminaliteit, manipulatieve media en populistische politici.

Ondanks de miljoeneninjectie van het Masterplan Basisvaardigheden liggen de taal- en leesprestaties in de onderbouw van het vo nog altijd onder het niveau van vóór de coronaperiode.

Vanaf het komende schooljaar moet het roer daarom radicaal om met de geactualiseerde kerndoelen en de Versterkingsagenda Taal en andere Basisvaardigheden: taalonderwijs komt op één en wordt een verplicht onderdeel van álle vakken op school.

Maar hoe organiseer je dat met het huidige lerarentekort en een torenhoge werkdruk?

Om te laten zien hoe je dit kan aanpakken, hebben we een concreet voorbeeld uitgewerkt aan de hand van de novelle Het zusje van, geschreven door Carlie van Tongeren. Dit vakkundig geschreven psychologische drama behandelt heftige en herkenbare thema's als uitsluiting, schuld en vriendschap.

Stel dat jouw school komend schooljaar start met een overkoepelend 'Thema Respect' of ‘Thema Samenleven’. Dan kun je dit boek moeiteloos integreren in verschillende vakken, zonder dat het voelt als extra werklast.

Je werkt hiermee op een laagdrempelige manier aan de taalcompetentie van je leerlingen én aan een stimulerende taal- en leesomgeving binnen de school. Tegelijkertijd vink je de vernieuwde kerndoelen van je eigen vak af.

Met goedgekozen thema's en activerende werkvormen breng je betekenisvolle interactie en taalproductie direct in de praktijk. Het document Het zusje van in jouw vak laat zien hoe je dit aanpakt in vijf verschillende vakken:

• Nederlands – Kraak de Flaptekst (Kerndoel 13: Leesplezier en oriëntatie op boeken)

• Mens & Maatschappij – Het Dilemma (Kerndoel 28: Onderzoeken hoe mensen samenleven)

• Digitale Vaardigheden – De 'Cancel'-commentsectie (Kerndoel 21 & 23: Digitale mediawijsheid)

• Burgerschap / Mentoruur – De Sociale Spagaat (Kerndoel 19 & 28: Samenleven en sociale ontwikkeling)

• Kunst & Cultuur – De Soundcheck (Kerndoel 41 & 42: Kunstzinnige uitingen en beleving)

Waarom deze aanpak werkt? Omdat je direct aansluit bij de leefwereld van leerlingen in het vmbo- en praktijkonderwijs: actie, sociale media, vriendschap en groepsdruk.

Je pusht ze niet om direct een dik boek lezen, maar daagt ze uit om actief mee te denken over een herkenbaar probleem. Lekker even niet reproduceren, maar denken, discussiëren en creëren.

De ultieme bonus? Juist door die drempel weg te nemen, raakt een leerling soms zó gegrepen door het dilemma dat hij of zij het boek daarna zélf wil lezen. Zo groeit het leesplezier organisch vanuit de inhoud van jouw vak.

Benieuwd?
👉🏼 Meld je aan & download het document direct!


Bronnen

• De Staat van het Onderwijs 2026

• Kerndoelen voortgezet onderwijs - 2025

• Stand van Nederland: De rekening van de leescrisis – d.d. 19-06-2026

• Versterkingsagenda Taal en andere Basisvaardigheden – d.d. 17-06-2026